Historia

Pradzieje i wczesne średniowiecze

Najstarsze, poświadczone znaleziskami przedmiotów krzemiennych na tych terenach są ślady pobytu człowieka z okresu środkowej epoki kamienia (mezolit), czyli ok. VIII - IV wiek przed narodzeniem Chrystusa. Są to ślady pozostawione przez myśliwych, w okolicach dzisiejszych miejscowości Nosów i Ossówka.

Rozwój osadnictwa datuje się dopiero w okresie wpływów rzymskich - II w przed naszą erą - V wiek naszej ery, w okolicach miejscowości Leśna Podlaska, Nosów, Ossówka. W IV wieku w okolicach Ludwinowa, powstaje spore centrum osadnicze, założone przez Gotów, ludu wędrownego. Słowiańskie osiedla pojawiają się dopiero w X-XII w.  w okolicach Worgul, Bordziłówki Starej i Bordziłówki Nowej, Ludwinowa, Jagodnicy, Witulina, Witulina - Haczek oraz Ossówki. Centrum osadniczym prawdopodobnie było grodzisko w Leśnej Podlaskiej, zniszczone w trakcie budowy Klasztoru w XVII w.

 


Czasy staropolskie

Czas powstania Leśnej Podlaskiej jest trudny do określenia. Początki miejscowości, pod nazwą Kamionka, związane są z powstaniem majętności Bokowicze (dzisiejsze Bukowice) w wielkim Księstwie Litewskim na przełomie XV i XVI wieku.  Dzieje miejscowości mogły też sięgać końca XIV wieku i wiązać się z wyprawami Krzyżaków na gród Brześć (1379-1380 r.). Wskazuje na to miejscowa tradycja, zarejestrowana w dokumentach z XVII w., o istnieniu w tym miejscu „Okopów krzyżackich".

W 1662 r. Leśna była małą wsią, leżącą w powiecie mielnickim w woj. Podlaskim, której mieszkańcy wyznania greko-katolickiego należeli do cerkwi bukowieckiej, a mieszkańcy wyznania rzymskokatolickiego do parafii góreckiej.

Nowy okres w dziejach wsi Leśna rozpoczął się od 1683 r., po objawieniu się mieszkańcom wsi kamiennego „obrazu" Matki Boskiej. W drugiej połowie XVIII wieku Leśna była już znana w Koronie Polskiej, jako ośrodek kultu maryjnego z klasztorem oo. Paulinów.

 


Pod zaborami

 Po upadku Rzeczpospolitej szlacheckiej osada Leśna znalazła się w cyrkule bialskim Galicji Zachodniej, w zaborze austriackim. W latach 1796-1810 w klasztorze leśniańskim istniało studium teologiczne. W czasie wojen napoleońskich Leśna została zniszczona i wyludniona, a klasztor z kościołem splądrowany i okradziony. Pomocy na funkcjonowanie klasztoru udzielił m.in. Franciszek Wężyk, właściciel dóbr Witulin.

W okresie Królestwa Kongresowego Leśna była małą wsią, liczącą zaledwie 17 domów i 113 mieszkańców. W przededniu powstania styczniowego odbył się tu zjazd duchownych unickich celem określenia ich stosunku do przygotowywanego powstania. Po jego upadku, decyzją władz zaborczych, za przychylność powstańcom - klasztor został zamknięty.

W drugiej połowie XIX wieku władze carskie zdecydowały uczynić z Leśnej ważny ośrodek prawosławia. W efekcie kościół leśniański przebudowany został na cerkiew, przybyło też żeńskie zgromadzenie prawosławne. W celu zjednania wyznawców zakon prowadził różne akcje dobroczynne, m.in. przyklasztorna bezpłatna szkoła dla chłopców i dziewcząt, sierociniec, szkoła rolnicza i seminarium ochroniarskie.

W 1890 r. przy monastyrze założono dwuletnią szkołę nauczycielską, kształcącą kadry pedagogiczne dla zakładanych szkółek przycerkiewnych w „Przywiślańskim Kraju".

W końcu XIX w. Gmina Witulin, której siedzibą była Leśna miała aptekę, mały szpitalik, pasiekę, młyn parowy, mleczarnię i wzorowe gospodarstwo rolno-hodowlane. Wszystkie te obiekty stanowiły integralną część dużego monastyru.

W 1905 r. Leśną odwiedził osobiści car Mikołaj II, z wizyty tej pozostał modrzewiowy domek przy dzisiejszym Zespole Szkół Rolniczych.

W dniach 16-17 czerwca 1915 r. do Leśnej dotarła czołówka I Brygady Legionów Piłsudskiego pod  dowództwem kpt. Niadowskiego. Mieszkańcy w późniejszym okresie na pamiątkę tych wydarzeń usypali kopiec Józefa Piłsudskiego, ówczesnego Marszałka. Nastąpiła także restytucja kościoła rzymskokatolickiego. Zorganizowane zostało też Seminarium Nauczycielskie „Bratnia Pomoc".


 
Polska niepodległa 19119-1939

 

Wiosną 1919 r. powrócili do Leśnej Paulini i objęli probostwo. Osada, oficjalnie od 1919 r. nazywana jest Leśna Podlaską. W latach 20 Leśna Podlaska - siedziba gminy Witulin, liczącej 6531 mieszkańców - była miejscem prężnego życia oświatowo-kulturalnego i ośrodkiem religijnym. Funkcjonowało Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie wraz z siedmioklasowa Szkołą Ćwiczeń. W Seminarium funkcjonował zespół artystyczny, dobrze rozwinięte było życie sportowe. Leśna Podlaska miała Urząd Gminy, posterunek Policji Państwowej, Urząd Pocztowo-telegraficzny, Kółko Rolnicze i Kasę Stelczyka. Działała spółdzielnia mleczarska, spółdzielnia spożywców i straż ogniowa. W 1927 r. nastąpiło uroczyste wprowadzenie obrazu Matki Boskiej Leśniańskiej do świątyni. W latach 30 w Leśnej Podlaskiej organizowane były coroczne kolonie dla dzieci polskich z Niemiec. Bezskutecznie zbiegano o zorganizowanie przyszłej siedziby Uniwersytetu Wiejskiego na Podlasiu.

Organizacje działające na terenie Leśnej Podlaskiej: Związek Strzelecki, Koło Związków Rezerwistów RP, Koło Ligi Morskiej i Kolonialnej, Koło bialskiego Oddziału Polskiego Związku Zachodniego, Związek Sąsiedniego Koła Związku Młodzieży Wiejskiej. W 1937 r. Seminarium Nauczycielskie podzielono na Państwowe Gimnazjum Męskie i Państwowe Liceum Pedagogiczne z podporządkowaną Szkołą Ćwiczeń. Na terenie gospodarstwa rolnego będącego w zawiadywaniu więzienia z Białej Podlaskiej, powołano Zakład dla Niepoprawnych przestępców z czteroklasową szkołą. Był to jedne z trzech tego typu zakładów poprawczych na obszarze II Rzeczypospolitej.

Osada wówczas liczyła 100 domów mieszkalnych, gdzie były 2 herbaciarnie, 2 restauracje, 2 piekarnie, kilka sklepów i kilku rzemieślników.

 


Okres wojny i okupacji 1939-1944

W okresie wojny i okupacji Leśna Podlaska była jednym z żywotniejszych ośrodków konspiracyjnych polskiego podziemia i silnym ośrodkiem tajnego nauczania. Na przełomie 1939/1940 zawiązała się tu organizacja „Orła Białego", następnie organizacja Związku Walki Zbrojnej; działał tu oddział mjr Stefana Wyrzykowskiego, PS. „Zenon". W latach 1940-1942 ukazywało się jedno z pierwszych pisemek konspiracyjnych na Podlasiu „Nasze Wiadomości". Przez cały okres okupacji funkcjonowała szkoła konspiracyjna z programem Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego, a przy leśniańskim Zakonie Paulinów działało Studium Filozoficzne.

Leśna Podlaska była także miejscem walki z Niemcami hitlerowskimi. W 1942 r. rozstrzelano 4 mieszkańców osady, a w 1943r. kolejnych 21 Polaków i 8 jeńców radzieckich.

 


Leśna Podlaska w latach 1944-1990

W lipcu 1944 r. Leśna Podlaska została zajęta przez oddziały 28 Armii Czerwonej. We wrześniu tegoż roku uruchomione zostało Gimnazjum spółdzielcze  i dwuklasowe Państwowe Liceum Pedagogiczne. W końcu lat 40 funkcjonowała organizacja Stronnictwa Pracy i Polskiej Partii socjalistycznej.

W końcu lat 50 Leśna Podlaska stała się  jedną z 45 gromad w powiecie Biała Podlaska, obejmowała 10 sołectw liczących 5588 ha powierzchni i 3649 mieszkańców. W styczniu 1960 r. została powiększona o 3 wsie zlikwidowanej gromady Witulin.

W lipcu 1963 roku odbyła się Koronacja Matki Bożej Leśniańskiej z udziałem kardynała Stefana Wyszyńskiego.

W 1970 r. w miejsce Liceum Pedagogicznego powołano istniejący do dziś Zespół Szkół Rolniczych.

Po drugim etapie reorganizacji w 1975 r. gmina Leśna Podlaska, weszła w skład nowoutworzonego woj. bialskopodlaskiego. Liczyła wówczas 4959 mieszkańców, 98,22 km2 powierzchni i składała się z 17 sołectw. Siedziba gminy, Leśna Podlaska, liczyła ok. 150 domów mieszkalnych i 800 mieszkańców.

W 1989 r. kościół leśniański podniesiony został do rangi Bazyliki Mniejszej.

Wprowadzona w Polsce w 1990 r. reforma samorządu terytorialnego spowodowała powstanie Gminy Leśna Podlaska o szerokich uprawnieniach, w tym swobodę dysponowania własnym budżetem.